fbpx
A+ A-
A+ A-
Geschichte der Stadt | Mahndenkmal

XIX wiek

Z podniesioną przyłbicą

Nazwa miasta wywodzi się od imienia Mikołaj. Nie pochodzi ona jednak od św. Mikołaja, tylko od imienia Mikoła lub Mikuła, które prawdopodobnie nosił jeden z dawnych dziedziców grodu. Aż do XIX wieku dominowała nazwa Mikułów, ale w różnych okresach stosowano odmienne jej zapisy: Miculow, Mikulow, Nicolaw, Mikulau… Dzisiejsza nazwa Mikołów po raz pierwszy pojawiła się ok. 1760 r. i także na różne sposoby była zapisywana, zwłaszcza że od II połowy XVIII w. władze pruskie ograniczały możliwość używania języka polskiego. W czasach panowania Hohenzollernów konkurowały też dwie formy niemieckiej nazwy miasta: Nikolai i Nicolai.

Pierwsza zachowana pieczęć, na której znajduje się dawny herb Mikołowa, pochodzi z XV w. Jest na niej hełm rycerski widziany z profilu, a wieńczą go dwa pęki piór. Współczesny herb miasta nawiązuje zaś do tych umieszczonych na pieczęciach z początku XIX w. i przedstawia hełm rycerski z podniesioną przyłbicą widziany z przodu. Na jego szczycie znajdują się cztery pióra w kolorach srebrnym, niebieskim, czerwonym i żółtym. Hełm przechodzący w napierśnik zdobi złota rozeta. Obecny herb Mikołowa został ustanowiony w 1995 r.

XIX wiek
Z podniesioną przyłbicą

Mehr lesen >

Kasztelania

Rok 1222 to najwcześniejsza data w historii Mikołowa. Książę opolski Kazimierz wystawił wówczas dokument z przywilejami dla biskupa wrocławskiego Wawrzyńca. Jako świadek wymieniony został w nim comes Andreas, kasztelan Andrzej z Mikołowa. Musiał więc wcześniej znajdować się tu gród, skoro w 1222 r. Mikołów był już siedzibą urzędnika książęcego, mającego władzę wojskową, sądowniczą oraz administracyjną. Stał tam pierwszy mikołowski kościół św. Mikołaja, zwany pieszczotliwie przez mieszkańców „Mikołajkiem”. W jego miejscu, na wzgórzu koło kościoła ewangelickiego, jest dziś kapliczka św. Mikołaja. Nie jest pewne, gdzie był dawny gród. Burmistrz Tertoła w kronice miasta spisanej w 1820 r. twierdził, że grodzisko znajdowało się na kopcu (wówczas były jeszcze dwa), który wznosi się naprzeciw starego kościółka św. Wojciecha. Autor przedwojennej monografii Mikołowa, Konstanty Prus, przypuszczał z kolei, że był on na wzgórzu, gdzie stoi kościół ewangelicki św. Jana. Żadna z tych wersji nie została dotąd ostatecznie potwierdzona.

W połowie XIII w. gród podupadł. Nie wiadomo, czy stało się to po najazdach Tatarów, czy po wojnach książąt piastowskich o tron krakowski. Wiadomo natomiast, że wzrosła rola Pszczyny na tym terenie, zaś Mikołów stracił znaczenie polityczne i ekonomiczne. W 1308 r. kasztelania została przeniesiona do Pszczyny, która z czasem stała się siedzibą panującego na tych ziemiach księcia.

Rok 1222

Rok 1222
Kasztelania

Mehr lesen >

Starego Mikołowa nie odbudowano

Dwóch wójtów

Starego Mikołowa nie odbudowano, ale obok niego, po drugiej stronie potoku Jamna, dziś już płynącego w tym miejscu podziemnym korytem, zaczęło powstawać nowe miasto, lokowane na prawie niemieckim. Dało ono początek obecnemu centrum Mikołowa z rynkiem  i otaczającymi go uliczkami. Wtedy również powstał pierwszy kościół pw. św. Wojciecha, dziś nazywany Starym Kościołem i mający jeszcze drugiego patrona – Matkę Boską Śnieżną.

W XIII w. na czele miasta stanął nominowany przez właściciela wójt, który posiadał własne dziedziczne gospodarstwo. Osobnego wójta i sądownictwo miało też Podfarze, odrębna dzielnica miasta, powstała wokół starego kościoła św. Wojciecha.

Mikołów był miastem prywatnym – w 1287 r. jako jego właściciel figurował rycerz Jan z Grabia, od 1476 r. Mikołów należał do Jana z Wierzbna, któremu król węgierski Maciej Korwin podarował to miasto, a w 1536 r. Mikołów był już własnością panów ziemi pszczyńskiej i w ich rękach pozostał do początku XIX w. Władały nim kolejno rody Turzonów (do 1548), Promnitzów (1548-1765)  i Anhaltów (1765-1808).

Starego Mikołowa nie odbudowano
Dwóch wójtów

Mehr lesen >

W Mikołowie na jarmarku

W XIV wieku Mikołów znalazł się pod władaniem czeskim, stając się w XVI w. częścią monarchii Habsburgów.

Miasto powstało na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych, a jego mieszkańcy przez wieki zajmowali się głównie rolnictwem, rzemiosłem i handlem.

W 1545 r. król Czech, Ferdynand I, dał mikołowianom prawoorganizowania w każdy wtorek targów i dwóch jarmarków w ciągu roku –w czerwcu i październiku. Dzięki jarmarkom wzrosło znaczenie miasta. W XVI i XVII w. Mikołów był ważnym ośrodkiem handlu bydłem na drodze z Mołdawii i Ukrainy na Śląsk i Morawy. Handel wołami cieszył się także poparciem właścicieli państwa pszczyńskiego. Mieszczanom mikołowskim przysługiwały też przywileje piwowarskie i gorzelnicze.

Kolejna ważna data w dziejach miasta to rok 1547. Wówczas właściciel ziemi pszczyńskiej, Jan Turzo, nadał Mikołowowi prawa miejskie, na mocy których powoływano co roku radę miejską składającą się z 4 rajców. Jeden z nich pełnił funkcję burmistrza i przewodniczył radzie.

Wiek XIV

Wiek XIV
W Mikołowie na jarmarku

Mehr lesen >

Rok 1742

Śląskie biedy

W 1742 r., w wyniku wojen śląskich, Mikołów został częścią państwa pruskiego – i pod rządami Hohenzollernów pozostał do 1918 r.

Już wcześniej nie omijały miasta liczne klęski, które niszczyły dorobek mieszkańców. Wiadomo, że w XIV w. zdarzały się niezwykle mroźne zimy, nieurodzaj i głód, w latach 1349-1350 miasto dotknęła też wielka epidemia „czarnej śmierci”, w wyniku której zmarła 1/3 ludności miasta. Zniszczenia, biedę i śmierć przyniosły też lata wojny trzydziestoletniej w XVII wieku.

Wiek XVIII okazał się jednak jeszcze tragiczniejszy. Początek pruskiego panowania na Śląsku był czasem zniszczeń spowodowanych
działaniami wojennymi. W Mikołowie zdarzyły się wówczas także trzęsienia ziemi, atak szarańczy  i niszczycielskie huragany.

Jakby tego było mało, w 1794 roku wybuchł pożar, największy w historii miasta, który strawił większość domów, szkołę, szpital i ratusz wraz z całym archiwum. Było to nieszczęście nie tylko dla ówczesnych mieszkańców, ale także dla późniejszych historyków, którzy stracili bezcenne źródło informacji. Niezbyt bogaci mikołowscy mieszczanie po każdej tragedii z trudem
wychodzili z biedy i odbudowywali miasto. Nowy ratusz postawiono jednak już w rok po wielkim pożarze. Stanął on, tak jak i poprzedni, na środku rynku. Zarys jego fundamentów można odnaleźć dziś na płycie rynku.

Klęski nieurodzaju, które powtarzały się kilka razy w tym  i następnym stuleciu, niosły za sobą głód, a po nim nastawały epidemie. Największy rozmiar miały klęski głodu i zarazy w XIX w. Najwięcej ofiar przyniosła epidemia tyfusu plamistego, która wybuchła w 1847 r., po kilkuletnim nieurodzaju ziemniaków. W 1848 r.  w samym tylko powiecie pszczyńskim było już 2507 sierot, które nie miały nawet dalszej rodziny, mogącej się nimi zająć. Dla dzieci stworzono sierocińce – jeden z nich znajdował się też w Mikołowie.

Rok 1742
Śląskie biedy

Mehr lesen >

Pierwsze były łyżki

W 1808 r., w wyniku reform pruskich, Mikołów przestał być miastem prywatnym. Nowa ustawa o miastach przywróciła samorząd miejski i obieralną radę miejską.

W połowie XIX wieku w Mikołowie pojawiły się pierwsze zakłady przemysłowe. Na terenie miasta rozwinął się przede wszystkim przemysł metalowy i maszynowy.

Wszystko rozpoczęło się przy obecnej ul. Skotnica od założonej przez Ludwika Frölicha fabryki łyżek. Śląsk słynął wówczas z ich produkcji, a mikołowski zakład był jednym z największych tego typu w regionie. Jeśli chodzi o datę jego powstania, to Konstanty Prus podaje rok 1840, zaś w opisie statystycznym powiatu pszczyńskiego widnieje data 1830 r.

W 1842 r. powstała w Mikołowie odlewnia żelaza, nazwana Hutą „Maria Ludwika”, która znajdowała się w północnej części miasta, przy szosie do Katowic. Z czasem zaczęła wytwarzać gwoździe i łyżki, a w końcu musiała zaprzestać i tej produkcji.

Powstałe w II połowie XIX wieku następne huty również nie wytrzymały konkurencji z coraz potężniejszymi zakładami w innych wsiach i miastach Śląska.

Kolejną hutę zbudowano przy drodze do Mokrego. Uruchomił ją w 1850 roku Eugeniusz Mann. Była to huta żelaza „Mikołów” („Nicolai”), zwana też hutą „Manna”. Kolejni jej właściciele, rozczarowani niskimi zyskami, szybko się jej pozbywali. Po dwudziestu latach zamknięto ją całkowicie.

Huta „Walter” – wybudowana w 1856 r. niedaleko miejsca, w którym powstał dworzec kolejowy – musiała zmienić profil produkcji (wyrabiano tu m.in. naczynia emaliowane). Po kolejnych reorganizacjach w 1911 r. w jej miejscu powstała Fabryka Palenisk Mechanicznych. Zakład istnieje do dziś, używając jedynie skrótu dawnej nazwy – FPM SA.

W II połowie XIX w. powstała też fabryka kotłów parowych. Założył ją w 1872 r. Heinrich Koetz na zakupionych przez siebie terenach, przylegających do obecnej ul. Karola Miarki. Rozkwit firmy nastąpił po roku 1895 dzięki modernizacji przeprowadzonej przez nowego właściciela, Karola Büschla. Zakład produkował konstrukcje żelazne i blaszane, maszyny parowe, odlewy maszynowe, maszyny budowlane i drogowe. Firma na ogół nieźle prosperowała także w okresie międzywojenny  i w czasie okupacji, a od 1966 r. działa pod znaną do dziś nazwą „Mifama”.

W 1862 r. powstała w mieście także fabryka papieru, funkcjonująca jeszcze dzisiaj przy ul. Rybnickiej. W Mikołowie były też browary, gorzelnie i młyny oraz cegielnie i kamieniołomy.

Mimo że w tym czasie działało  kilka prywatnych kopalń, nie miały one większego znaczenia nawet dla gospodarki księstwa pszczyńskiego. Były to kopalnie „Georgenflur”, „Anna”, „Hamster”, „Maulwurf” i „Nicolai”. Warto w tym miejscu napisać szerzej o kopalni „Anna”, którą uruchomiono w 1850 r. i szybko zamknięto. Jej działalność wznowiono jednak w 1920 r., przemianowano na kopalnię „Barbara”, która w 1926 r. stała się kopalnią doświadczalną i do dziś jest jednym z najważniejszych ośrodków tego typu na świecie.

Rozwój przemysłu w XIX w. pociągnął za sobą wzrost liczby mieszkańców Mikołowa, szczególnie robotników fabrycznych, rekrutujących się spośród chłopstwa. Nie byli oni jeszcze całkowicie oderwani od ziemi, musieli bowiem często prowadzić małe gospodarstwa rolne, aby poprawić swą egzystencję.

W połowie XIX wieku

W połowie XIX wieku
Pierwsze były łyżki

Mehr lesen >

II poł. XIX wieku

Upiększanie miasta

Zmiany, jakie w okresie uprzemysłowienia zachodziły w mieście, zwłaszcza w II poł. XIX wieku, musiały być dla mieszkańców zaskakujące.

Założono planty miejskie, wybrukowano pierwszą ulicę, rynek, zainstalowano oświetlenie gazowe (ok.1867) i postawiono w 1872 r. nowy ratusz, który istnieje do dziś.

Zaczęto budować bite drogi, a w II połowie XIX w. uruchomiono w Mikołowie pierwszą linię kolei żelaznej (w 1856 r.).

Miastu przybyły też dwa kościoły. Parafia katolicka zbudowała w latach 1843-1861 nowy kościół pw. św. Wojciecha, dziś mający rangę bazyliki mniejszej. Ewangelicy w 1861 r. ukończyli budowę kościoła św. Jana. Dodać jeszcze należy, że wcześniej, w 1816 r., zbudowano w mieście murowaną synagogę, która do lat siedemdziesiątych XX wieku stała na obecnym pl. 750-lecia.

Miasto było siedzibą sądu, szpitali, policji, poczty, rzeźni miejskiej i więzienia.

W latach siedemdziesiątych XIX w., staraniem rodziców, zaczęły powstawać w Mikołowie także tzw. szkoły wyższe, w których młodzież mogła uzupełnić wykształcenie zdobyte w szkole ludowej.

Najpierw w 1873 r. utworzono prywatną szkołę wyższą dla dziewcząt, która od 1903 r. mieściła się w budynku nieopodal Plant. Od roku 1922 aż do wybuchu II wojny działała ona jako szkoła dla mniejszości niemieckiej.

Pierwszą wyższą szkołę dla chłopców otwarto w 1875 r. Istniała tylko 7 lat i przygotowywała do gimnazjum i seminarium nauczycielskiego.

W 1904 r. powstała kolejna. Nosiła nazwę Städtische Höhere Knabenschule Nicolai (Miejska Wyższa Szkoła dla Chłopców w Mikołowie). Mieściła się przy ul. Karola Miarki. W czerwcu 1922 r. rozpoczęło się przekształcanie niemieckiego progimnazjum w progimnazjum polskie. Dało ono początek dzisiejszemu I Liceum im. Karola Miarki.

II poł. XIX wieku
Upiększanie miasta

Mehr lesen >

Stolica drukarstwa

Ważne miejsce w dziejach miasta zajmowało drukarstwo. Pierwszą polską drukarnię na Śląsku otworzył właśnie w Mikołowie, w 1845 r., Tomasz Nowacki.

To u niego Karol Miarka starszy drukował „Katolika”, zanim otworzył w Mikołowie własną drukarnię.

Jego syn, również Karol, otrzymał w spadku po ojcu kilka maszyn drukarskich i po kilkunastu latach działalności wybudował nowoczesną drukarnię. Zakład ten istnieje do dziś przy ul. Żwirki i Wigury.

Dzięki Karolowi Miarce młodszemu miasto stało się głównym centrum wydawniczym na Śląsku. Następcy Miarki kontynuowali jego pracę – zarówno wydawniczą, jak i społeczną i patriotyczną.

Sprzyjająca ludności polskiej i budząca świadomość narodową działalność wydawnicza mikołowskich drukarzy, a także ich aktywność społeczna miały duży wpływ na rozwój polskich stowarzyszeń oraz wyniki wyborów na Śląsku.

Warto wspomnieć w tym miejscu, że to głównie pracownicy drukarni Karola Miarki młodszego byli w 1908 r. pomysłodawcami stworzenia chóru „Harmonia”, który działa do dziś.

Możemy bez większej przesady powiedzieć, że mikołowskie drukarstwo miało nieoceniony wpływ na przyłączenie tej części Śląska do Polski w 1922 r.

Rok 1845

Rok 1845
Stolica drukarstwa

Mehr lesen >

Early 20th century

Polish lancers on the main square

Early 20th century witnessed more great changes. In 1918 Poland regained independence and in 1922 Mikołów and a part of Upper Silesia was returned to the Second Polish Republic. However  the population of Mikołów had to survive the difficult time of World War I, Silesian uprisings and the border referendum before general Kazimierz Horoszkiewicz leading the 8 division marched into Mikołów on June 29, 1922 to manifest that the town has been taken over by Polish authorities.

During the twenty years between the wars the town was electrified, new schools were opened, new post office and fire station buildings were erected, as well as a modern building housing the secondary school (at present Karol Miarka High School), and a stadium, all of them still serve their purpose today.

Works on the construction of a playground for children started, a library belonging to the People’s Libraries Society was also established, however Germans destroyed its book collection when the war broke out.
Editorial office of Gazeta Mikołowska, the predecessor of the monthly published today, existed for several years.
First bus line from Mikołów to Katowice was opened, with the bus stop located on the main square.

Unfortunately in the 1930s the town was affected by the global economic crisis, and soon Europe faced the threat of war.

Early 20th century
Polish lancers on the main square

Mehr lesen >

Po dwóch stronach frontu

Pierwsze dni II wojny światowej rozpoczęły się dla miasta tragicznie. 3 września 1939 r., po słynnej bitwie wyrskiej, wojska niemieckie wkroczyły do Mikołowa i natychmiast rozpoczęły się represje i egzekucje. 17 września na mikołowskich Groniach rozstrzelano 12 osób – powstańców śląskich i polskich działaczy. Wielu mikołowian trafiło w czasie wojny do obozów koncentracyjnych.

Nazwiska kilkunastu mieszkańców Mikołowa odnaleźć można również na liście katyńskiej.

W mieście bardzo szybko zaczął działać ruch oporu. Mikołowianie walczyli też w armii polskiej na Zachodzie. Dramatem Ślązaków było to, że znaleźli się oni także po drugiej stronie konfliktu – wielu z nich wcielono siłą do Wehrmachtu.

Pierwsze dni II wojny światowej

Pierwsze dni II wojny światowej
Po dwóch stronach frontu

Mehr lesen >

W oczekiwaniu na III Rzeczpospolitą

W oczekiwaniu na III Rzeczpospolitą

Wojska niemieckie wycofały się z Mikołowa w styczniu 1945 r. Żołnierze radzieccy, którzy w tym samym czasie wkroczyli do miasta, zostali zapamiętani jednak nie tylko jako wyzwoliciele, ale także jako sprawcy okrutnej zbrodni na dwóch siostrach salwatoriankach. Wielu mikołowian dotknęły też późniejsze aresztowania i zsyłki do obozów na wschodzie. Z czasem przywrócono pracę zakładów przemysłowych i upaństwowiono je. Odnowiono szkoły, a w późniejszych latach wiele z nich rozbudowano i wybudowano kilka nowych. Miało to związek z powstaniem nowych osiedli mieszkaniowych i ze wzrostem liczby ludności – z około 14 tysięcy w latach pięćdziesiątych do około 39 tysięcy współcześnie. W 1975 roku w granicach Mikołowa znalazły się też sołectwa: Borowa Wieś, Mokre, Paniowy i Śmiłowice. Przełomowe dla Mikołowa, podobnie jak dla całej Polski, były lata 1989 i 1990. Rozpoczęły się wtedy procesy, które niemal co roku przynoszą miastu zmiany. W 1995 r. do Mikołowa zostało włączone sołectwo Bujaków. Ważną datą jest też rok 1999 – wtedy Mikołów uzyskał status miasta powiatowego. Powiat mikołowski obejmuje Mikołów, Łaziska Górne, Orzesze, Ornontowice oraz Wyry.

W oczekiwaniu na III Rzeczpospolitą
W oczekiwaniu na III Rzeczpospolitą

Mehr lesen >
Źródła:

- Bronisława Jeske-Cybulska: Mikołów – dzieje i funkcje miasta na obrzeżuniecki węglowej na tle industrializacji Górnego Śląska od połowy XVIII dopołowy XX wieku (maszynopis pracy doktorskiej), Opole 2010.

- Bronisława Jeske-Cybulska: Początki dziejów miasta Mikołowa i jego rozwój terytorialny, Zaranie Śląskie Nr 7-8.

- J. Horwat: Najstarsze dzieje Mikołowa, [w:] Ojczyzna bliższa i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, pod red. J. Chobaczyńskiego, A. Jureczki i M. Śliwy, Kraków 1993.
- Jan Kantyka, Alojzy Targ: Mikołów. Zarys rozwoju miasta, Katowice 1972. - Konstanty Prus: Z przeszłości Mikołowa i jego okolicy, Mikołów 1932 (reprint 1992).

- Ryszard Szendzielarz, Bogusław Bromboszcz: Mikołów z perspektywy 150 lat, Mikołów 2009.
Logotypy UE